Bitwę pod Żyrzynem opisywała nawet Europejska prasa. Wiktoria ta pozwoliła podnieść na kilka miesięcy upadające powstanie styczniowe. Jednak nie tylko zdolności taktyczne dowódcy polskich partyzantów budzą tutaj zainteresowanie.
Monety inwestycyjne
Bitwa Żyrzyńska niesie ze sobą jedną nierozwiązaną zagadkę. Do dziś nie stwierdzono, co stało się z częścią zdobytego w jej czasie złota. A nie była to mała suma. Napadnięty przez Polaków konwój wojsk carskich przewoził 201 tys. rubli w złocie. Wiadomo, że powstańcom zwycięski oddział przekazał 140 tys. Reszta, jak podają źródła, przepadła. Jednak czy możliwym jest, by tak wielka suma pieniędzy zawieruszyła się w czasie bitwy? Dziś pewnie nie sposób tego stwierdzić. Istnieją różne hipotezy, próbujące ustalić, co mogło stać się z Żyrzyńskim złotem. Jak dotąd żadna nie została potwierdzona. Większość mówiących o tym źródeł skupia się na samej bitwie.
Jak śliwka w kompot
Na czele oddziału carskiego stał oficer polskiego pochodzenia – por. Laudański. Prawdopodobnie jego pochodzenie właśnie zdeterminowało go do kontynuowania marszu, pomimo przesłanek mówiących o możliwej zasadzce (kozacki patrol złapał część oddziału polskiego). Obawiając się posądzenia o kolaborację Laudański ruszył prosto w przyszykowana przez Polaków pułapkę. Oddziałem polskim dowodził Michał Heidenreich, nazywany Krukiem. Z podległych mu ludzi wydzielił grupę 1400 strzelców. Choć Polacy mieli przewagę liczebną to Rosjanie byli dużo lepiej uzbrojeni. Podczas gdy żołnierze carscy posiadali około 60 naboi na jedna osobę, to Polakom przysługiwało niecałe 10. Plan ataku był prosty – zaatakować konwój z przodu i z boków, odcinając jednocześnie drogę ucieczki. Udało się go zrealizować, choć nie bez trudności.
„Co jednak stało się z resztą przewożonego przez konwój złota? Podobno w miejscu bitwy okoliczni wieśniacy długo znajdowali jeszcze złote monety”.
Carskie Ruble
Bitwa trwała 3 godziny. Zdobyte na Rosjanach pieniądze zostały przeznaczone na wzmocnienie oddziałów powstańczych w województwie podlaskim i lubelskim. Prócz wspomnianych 140 tys. rubli powstańcy zyskali także 400 karabinów. Co jednak stało się z resztą przewożonego przez konwój złota? Podobno w miejscu bitwy okoliczni wieśniacy długo znajdowali jeszcze złote monety. Mówiło się także, że reszta pieniędzy przypadła dwóm żołnierzom polskim, którzy wyruszyli z nimi do Stanów Zjednoczonych. Jak było naprawdę dziś już nie sposób odpowiedzieć.
